Η εμπειρία του πένθους είναι μια εσωτερική διεργασία που μπορεί να πάρει αναρίθμητες μορφές και δεν αποτελεί απλά μια οδυνηρή συναισθηματική αντίδραση, αλλά περιλαμβάνει πολύ περισσότερα, καθώς επηρεάζει τη γνωστική, συμπεριφορική και σωματική κατάσταση του ατόμου που πενθεί (Cooper et al, 2021). Πλήθος θεωριών έχουν γραφτεί για τη διαδικασία του πένθους, που αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Σ' αυτή το άρθρο αναφέρονται τρία μοντέλα της θεωρίας του πένθους και μια σύντομη οπτική για το πένθος στη θεραπεία και την κοινωνία.

Το Mοντέλο των 5 Σταδίων της Kübler-Ross

Η έρευνα της Kübler-Ross σε ασθενείς τελικού σταδίου, έδειξε πως τα άτομα περνούν από εσωτερικές διεργασίες και βιώνουν ψυχολογικές αντιδράσεις με βάση πέντε διαφορετικά στάδια όπως αναφέρει στο βιβλίο της On Death and Dying το 1969 (Feldman, 2010):

Το στάδιο της άρνησης αναφέρεται στην περίοδο κατά την οποία το άτομο, για να μπορέσει να διαχειριστεί το σοκ της δυσάρεστης είδησης, αρνείται να δεχτεί την πραγματικότητα. Η άρνηση διαφέρει από τη μη κατανόηση της κατάστασης. Το άτομο μπορεί να λέει πως κάποιο λάθος συνέβη, ή ότι είναι ψέματα, ή να αποφεύγει τη συζήτηση και να απομονώνεται. 

Το στάδιο του θυμού. Όταν το άτομο αρχίζει να αποδέχεται τις πληροφορίες που έλαβε, αρχίζει η επαναφορά στην πραγματικότητα και το άτομο έρχεται σε επαφή με τα εσωτερικά του συναισθήματα, από τα οποία ήταν αποκομμένο. Ο πόνος μπορεί να μετατραπεί σε θυμό προς τα άτομα του περιβάλλοντός του, μπορεί να κατηγορεί τον γιατρό που δεν απέτρεψε την ασθένεια, ή άλλα μέλη της οικογένειας για έλλειψη φροντίδας ή να κατηγορεί τον εαυτό του, ή να έχει έλλειψη υπομονής και να είναι ευέξαπτο. 

Στο στάδιο της διαπραγμάτευσης οι σκέψεις του ατόμου αφορούν κυρίως στο τι διαφορετικό θα μπορούσε να είχε γίνει, καθώς το άτομο προσπαθεί να διαπραγματευτεί ή να συμβιβαστεί. Στην ουσία το άτομο προσπαθεί να επανακτήσει τον έλεγχο σε μία κατάσταση που δε μπορεί να αλλάξει. 

Το στάδιο της κατάθλιψης. Συνειδητοποιώντας τον οριστικό χαρακτήρα του θανάτου μπορεί να κυριαρχεί ένα συναίσθημα θλίψης, που συνοδεύεται από την έλλειψη ελπίδας. Η αντιδραστική θλίψη αφορά στα δευτερογενή προβλήματα που προκύπτουν (οικονομικά, εργασίας) και η προπαρασκευαστική θλίψη σχετίζεται με την προετοιμασία για το θάνατο. 

Στο στάδιο της αποδοχής το άτομο αποδέχεται την πραγματικότητα, χωρίς αντίδραση. 

Στη συνέχεια, το μοντέλο γενικεύτηκε και για άλλες απώλειες, όπως η εργασία και ο χωρισμός. Αν και η θεωρία των πέντε σταδίων παρέχει ένα πλαίσιο για την πολυπλοκότητα των σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών, τα στάδια μπορεί να μην έχουν πάντα προκαθορισμένη σειρά στη διαδικασία του πένθους, μπορεί να μη βιώνονται όλα ή μπορεί να βιώνονται ταυτόχρονα χαρακτηριστικά δυο σταδίων. (Feldman, 2010).

Το Μοντέλο της Διπλής Διαδικασίας των Stroebe και Schut  

Μια πιο ολιστική προσέγγιση για την αντιμετώπιση του πένθους και της απώλειας αποτελεί το μοντέλο της διπλής διαδικασίας των Stroebe και Schut, καθώς απομακρύνεται από τα προηγούμενα μοντέλα, αναγνωρίζοντας ότι οι προσωπικές εμπειρίες μπορεί να είναι διαφορετικές και μοναδικές (Counselling Tutor, 2024). 

 Άλλωστε, ο οργανισμός κάθε ανθρώπου αλληλεπιδρά με το πεδίο, όπως το βιώνει και το αντιλαμβάνεται, δημιουργώντας τη δική του πραγματικότητα (Μπρούζος, 2004). Η πραγματικότητα του ατόμου (ο κόσμος όπως τον αντιλαμβάνεται και τον βιώνει τη δεδομένη χρονική στιγμή) είναι διαφορετική για τον καθένα (Rogers, 1995). Οι προηγούμενες θεωρίες είναι βαθιά ριζωμένες σε κάποια στερεότυπα (Counselling Tutor, 2024). 

Το μοντέλο της διπλής διαδικασίας των Stroebe και Schut, διακρίνει δύο διαστάσεις στο πένθος: την απώλεια και την αποκατάσταση, που είναι και οι δυο παρούσες στις αποκρίσεις διαχείρισης κάθε ατόμου που πενθεί (Cooper et al, 2021). 

• Κατά την απώλεια το άτομο διεργάζεται το πένθος, ανατρέχοντας σε αναμνήσεις, νιώθοντας το αμετάκλητο του αποχωρισμού, κλαίγοντας και βιώνοντας συναισθήματα από την απόγνωση έως και την ανακούφιση και προσπαθώντας να συμβιβαστεί με αυτά (Cooper et al, 2021). 
• Κατά την αποκατάσταση το άτομο εστιάζεται σε δευτερογενείς παράγοντες και βρίσκεται σε μια προσπάθεια να προσαρμοστεί σε αυτούς, όπως για παράδειγμα το μαγείρεμα ή τα οικονομικά που διαχειριζόταν το άτομο που απεβίωσε (Counselling Tutor, 2024). 

Δηλαδή το άτομο καλείται να διαχειριστεί όλες τις αλλαγές που φέρνει η απώλεια, να βρει κάτι που να αποσπά την προσοχή του και να το ξεκουράζει από το πένθος, καθώς και να διερευνήσει περιοχές περαιτέρω ανάπτυξης (Cooper et al, 2021). Το μοντέλο της διπλής διαδικασίας υποστηρίζει ότι η άρνηση και η αποφυγή είναι σημαντικά μέρη μιας υγιούς διαδικασίας πένθους (Counselling Tutor, 2024). 

Κατά την διαχείριση της απώλειας, υπάρχει μια δυναμική και ρυθμιστική διεργασία ταλάντευσης, όπου το άτομο κάποιες φορές αντιμετωπίζει και κάποιες φορές αποφεύγει τις εργασίες του πένθους (Schut & Henk, 1999). Αυτή η λειτουργία είναι πιο αποτελεσματική, όταν η κίνηση ανάμεσα στις δύο διαστάσεις είναι ισορροπημένη και ευέλικτη, δίχως το άτομο να παραμένει στάσιμο σε καμία από τις δύο διαστάσεις (Cooper et al, 2021). Όταν δεν επιτυγχάνεται μια ισορροπημένη ταλάντευση, παρατηρείται υπερβολικός μηρυκασμός (όπου το άτομο μένει στάσιμο στη διάσταση της απώλειας), ή υπερβολική άρνηση και αποφυγή (όπου η στασιμότητα παρατηρείται στη διάσταση της αποκατάστασης) με αποτέλεσμα το άτομο να οδηγείτε σε περιπεπλεγμένο πένθος (Cooper et al, 2021). 

Το μοντέλο της διπλής διαδικασίας μπορεί να βοηθήσει ένα άτομο να καταλάβει ότι αυτό που περνάει είναι αναμενόμενο και ότι δεν είναι μόνο αυτό που έχει συναισθήματα ότι αντιμετωπίζει ή ότι δεν αντιμετωπίζει την κατάσταση, καθώς και να ανακουφιστεί κατανοώντας ότι τα συναισθήματά του είναι φυσιολογικά και οι συμπεριφορές του αναμενόμενες (Counselling Tutor, 2024). Το μοντέλο της διπλής διαδικασίας αναφέρει επίσης την ανάγκη ανάπαυσης από την αντιμετώπιση αυτών των παραγόντων, ως αναπόσπαστο μέρος της προσαρμοστικής αντιμετώπισης (Schut & Henk, 1999).

Το Μοντέλο των Τεσσάρων Εργασιών του Worden 

Σύμφωνα με το μοντέλο των τεσσάρων εργασιών του Worden, ο θρήνος είναι μια ενεργή διαδικασία, ο οποίος προϋποθέτει την ολοκλήρωση τεσσάρων έργων: 

1. την αποδοχή της πραγματικότητας της απώλειας, 
2. την επεξεργασία του πόνου του πένθους, 
3. την προσαρμογή σ' ένα κόσμο χωρίς το άτομο που απεβίωσε και 
4. την εύρεση μιας μακροχρόνιας σύνδεσης με το άτομο που απεβίωσε, καθώς το άτομο που πενθεί ξεκινάει μια νέα ζωή (Cooper et al, 2021). 

Το τρίτο έργο, αυτό της προσαρμογής σ' ένα κόσμο χωρίς το άτομο που απεβίωσε ομοιάζει με τη διάσταση της αποκατάστασης στο μοντέλο της διπλής διαδικασίας που αναλύθηκε προηγουμένως, ενώ τα υπόλοιπα τρία έργα συμπίπτουν με τη διάσταση της απώλειας. 

Ο Worden, που αναφέρει πως ο θάνατος είναι ένα αναπτυξιακό συνεπακόλουθο της ζωής και μέρος ενός συνεχούς από τη γέννηση μας, αναφέρθηκε το 2018 σε έξι παράγοντες επιρροής – mourning mediators (Khosravi, 2021): 

• η συγγένεια με τον/την εκλιπόντα/ούσα: τα ενήλικα παιδιά και τα αδέλφια του/της εκλιπόντα/ούσας συνήθως επηρεάζονται λιγότερο από ότι οι γονείς (ιδίως η μητέρα)
• η ποιότητα της σχέσης: το βάθος της αγάπης για το άτομο που απεβίωσε, ή αν υπήρχε κάποιο είδος σύγκρουσης, καθώς και η σημαντικότητα που είχε το άτομο που απεβίωσε στην ποιότητα ζωής του ατόμου που πενθεί, παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο 
• ο τρόπος του θανάτου: μεγάλη επιρροή ασκεί το πόσο ξαφνικός ήταν ο θάνατος ή αν υπήρχαν πολλαπλές απώλειες 
• γεγονότα που προϋπήρχαν: αν στη ζωή του ατόμου που θρηνεί υπήρχε άλλη απώλεια και πένθος που δεν είχε επεξεργαστεί, αν είχε προλάβει να θρηνήσει ή αν τα θέματα που έφερε η νέα απώλεια ήρθαν να προστεθούν στην προγενέστερη 
• μεταβλητές προσωπικότητας: η ένταση του πένθους επιβαρύνεται όταν συμπίπτει με προϋπάρχουσες διαταραχές διάθεσης ή με προγενέστερο τραύμα 
• κοινωνικές μεταβλητές: ο βαθμός της συναισθηματικής και κοινωνικής υποστήριξης από την οικογένεια και το ευρύτερο περιβάλλον έχει κεντρικό ρόλο σε όλη τη διαδικασία, όπως θετικά συμβάλει και η δυνατότητα να ακολουθηθούν τα θρησκευτικά/τελετουργικά έθιμα του πένθους. 

Ο Worden ονομάζει "ασυνήθιστες μορφές πένθους" τις καταστάσεις όπου ένα ή περισσότερα έργα δεν μπορούν να ολοκληρωθούν και εμποδίζουν τη διαδικασία ίασης του πένθους (Cooper et al, 2021). Το υποστηρικτικό δίκτυο μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση του πένθους, μειώνοντας το βάρος των συναισθημάτων. Κάποια παραδείγματα είναι η οικογένεια και οι κοντινοί φίλοι, ένας σύμβουλος ή ψυχοθεραπευτής, οι ομάδες υποστήριξης, ένας πνευματικός ή θρησκευτικός δάσκαλος, ή ένας γιατρός (Fisher, 2023). 

Τόσο αυτό το μοντέλο, όσο και το προηγούμενο, δίνουν ένα σημαντικό ρόλο στη νοηματοδότηση και την νοητική προσαρμογή κατά την απώλεια, οδηγώντας στο συμπέρασμα πως η αποτελεσματική συμβουλευτική μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να επαναξιολογήσουν και να ανακατασκευάσουν τα γνωστικά τους σχήματα για τον εαυτό, για τους άλλους και τον κόσμο, καθώς βρίσκονται στη διαδικασία αναζήτησης νοήματος για την απώλεια και τη ζωή χωρίς το αγαπημένο τους πρόσωπο (Cooper et al, 2021).  

Το πένθος αποτελεί μια φυσική αυτοπεριοριστική διεργασία, που όταν δεν εξελιχθεί σωστά μπορεί να οδηγήσει σε περιπεπλεγμένο πένθος και σοβαρή κατάθλιψη σχετιζόμενη με το πένθος (Cooper et al, 2021). Η απώλεια μπορεί να έχει διαφορετικές πηγές (Zhai & Du 2020): Η πρωτογενής απώλεια συνδέεται με σημαντικά γεγονότα, όπως ο θάνατος και μεγάλες αλλαγές στη ζωή ενός ατόμου. Οι δευτερογενείς απώλειες είναι συνέπειες των πρωτογενών. Η έλλειψη συντροφικότητας, σεξουαλικής εγγύτητας και ρόλου στην οικογένεια συχνά παραβλέπονται, καθώς εμφανίζονται στην πορεία. 

Με την έλευση της πανδημίας, η απώλεια της ελευθερίας είχε ως αποτέλεσμα απώλειες σε σχέσεις, δραστηριότητες αναψυχής, κοινωνική υποστήριξη, αλλά και απώλεια εργασίας, οικονομικής ασφάλειας, ανεξαρτησίας και παροχών υγείας. Οι πολλαπλές απώλειες είχαν σοβαρή επίπτωση στη σωματική και ψυχική υγεία, με κίνδυνο το περιπεπλεγμένο πένθος. Κατά την πανδημία, δύο από τους έξι παράγοντες επιρροής – mourning mediators του Worden (Khosravi, 2021) ήταν ιδιαίτερα επιβαρυμένοι: 

• ο τρόπος του θανάτου: η διαδικασία του πένθους είχε κάπως παραποιηθεί από το αναπάντεχο του θανάτου σε κάποιες περιπτώσεις, από την έλλειψη δυνατότητας διακομιδής του/της εκλιπόντα/ούσας, και από τις πολλαπλές απώλειες 

• οι κοινωνικές μεταβλητές: η μειωμένη κοινωνική στήριξη, το στίγμα και ο φόβος της μετάδοσης επηρέασαν ιδιαίτερα, όπως σοβαρή επίπτωση είχε και η έλλειψη δυνατότητας να ακολουθηθούν οι θρησκευτικές/τελετουργικές διαδικασίες. Άλλωστε οι περιπτώσεις περιπεπλεγμένου πένθους αυξήθηκαν ιδιαίτερα λόγω της αδυναμίας του ατόμου να αποχαιρετήσει τον/την αγαπημένο/η του που νοσούσε και στη συνέχεια να είναι παρόν κατά την ταφή, μέσα στο υποστηρικτικό πλαίσιο της οικογένειας και των φίλων, ακόμη και σε περιπτώσεις απώλειας που δεν σχετίζονταν με τον Covid-19, αλλά επηρεαζόταν από τα μέτρα ασφαλείας του κράτους (Eisma et al., 2020). 

Είναι παράδοξο πως οι κοινωνίες έχουν απομακρυνθεί από την εμπειρία του θανάτου και του θνήσκειν, σε σχέση με τις αρχαίες και προβιομηχανικές κοινωνίες, όταν το θέμα αυτό αγγίζει την βαθύτερη κρίση του ανθρώπου, που επηρεάζει τη βιολογική, συγκινησιακή, διαπροσωπική, κοινωνική, φιλοσοφική και πνευματική ύπαρξή του (Grof, 2002). Το κίνημα της θανατολογίας έχει βοηθήσει να είμαστε πιο ανοικτοί και ανθρώπινοι με τον θάνατο και το πένθος, ώστε να αντιμετωπίζονται με αξιοπρέπεια, προσδίδοντας νόημα στη ζωή, καθώς η ζωή και ο θάνατος είναι μέρος ενός συνεχούς κύκλου (Myers, 1995). 

Ο σύμβουλος καλείται να συναντήσει τον πελάτη εκεί που βρίσκεται, κάτω από οποιεσδήποτε ιδιαιτερότητες, στη μοναδικότητα της κατάστασης που αντιμετωπίζει. Η προσωποκεντρική προσέγγιση μπορεί να το καταφέρει, με την έμφαση που δίνει (Cooper et al, 2021): 

• στην άνευ όρων αποδοχή, την οποία έχουν ανάγκη να εισπράξουν οι πελάτες, ενώ βασανίζονται από συναισθήματα ντροπής και ενοχής, ανησυχίας και λύπης, μέσα στο χάσμα της δικής τους εμπειρίας και των προσδοκιών των άλλων. 
• στην αυθεντικότητα, καθώς τα άτομα που πενθούν χρειάζονται έναν αυθεντικό συνοδοιπόρο στην διάρκεια της εσωτερικής τους πάλης με υπαρξιακά ζητήματα. 
• στην ενσυναισθητική κατανόηση, με την οποία οι ακριβείς εννοιολογικές κατασκευές προσφέρουν στα άτομα που πενθούν την δυνατότητα να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό και να νοηματοδοτήσουν τις εμπειρίες της απώλειας. Μπορούν έτσι να επιτρέψουν στα συναισθήματα του πένθους να καθοδηγήσουν την προσαρμογή τους, διατηρώντας συνεχιζόμενες συνδέσεις με τους εκλιπόντες, ενσωματώνοντας νέα νοήματα στα γεγονότα και βιώνοντας νέες εμπειρίες εαυτού. 

Οι ομάδες υποστήριξης μπορεί να είναι ιδιαίτερα βοηθητικές, όταν η φροντίδα και η ενημέρωση δεν είναι επαρκής στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον ή για να συμπληρώσουν τη συμβουλευτική ή ψυχοθεραπεία, ιδίως μετά από τραυματικές απώλειες, όπως ο θάνατος ενός παιδιού ή ο θάνατος από αυτοκτονία και άλλα μη φυσικά αίτια (Zisook & Shear, 2009). Πέρα από την παραπομπή σε ομάδες υποστήριξης, άλλες βοηθητικές παρεμβάσεις στη συμβουλευτική αποτελούν το να υπάρχει μια φωτογραφία του/της εκλιπόντος/ούσης στη διάρκεια της συνεδρίας, να μοιράζονται ψυχοεκπαιδευτικά βιβλία, να γίνει μια τουλάχιστον συνάντηση με άλλα μέλη της οικογένειας για καλύτερη κατανόηση της αντίδρασης του οικογενειακού συστήματος, να υποστηρίζονται οι νέοι στόχοι και να χρησιμοποιείται η τεχνική της άδειας καρέκλας για τη διευκόλυνση της διαχείρισης της απώλειας (Cooper et al, 2021).   

Η συμβουλευτική πένθους δεν είναι απαραίτητη σε όλες τις περιπτώσεις, όμως κρίνεται κατάλληλη για τα άτομα που δυσκολεύονται να διαχειριστούν το θάνατο και θα ήθελαν να δουν έναν σύμβουλο ψυχικής υγείας γι' αυτό (Cooper et al, 2021). 

Βιβλιογραφία 

Cooper, M., O'Hara, M., Schmid, P.F., & Bohart, A.C, (2021), Προσωποκεντρική Ψυχοθεραπεία και Συμβουλευτική, Θεωρία, Εφαρμογές και Θεραπευτική Πρακτική, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα. 

Counselling Tutor (2024), Dual Process Model of Grief. Available from: https://counsellingtutor.com/dual-process-model-of-grief/

Eisma, M.C. Boelen P.A. Lenferink L.I.M. (2020), Prolonged grief disorder following the Coronavirus (COVID-19) pandemic. Psychiatry Research Volume 288, https://doi.org/10.1016/j.psychres.2020.113031

Feldman, R.S. (2010), Εξελικτική Ψυχολογία, Δια Βίου Ανάπτυξη, Τόμος Β'. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. 

Fisher, J. (2023), 5 Stages of Grief: Copying with the loss of a loved one. Available from https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/5-stages-of-grief coping-with-the-loss-of-a-loved-one , Harvard Health Publishing - Harvard Medical School. 

Grof, S. (2002), Η Ψυχολογία του Μέλλοντος: Μελέτες και Πειράματα από τη Σύγχρονη Έρευνα για τη Διεύρυνση της Συνείδησης, Εκδόσεις Αρχέτυπο, Θεσσαλονίκη. 

Khosravi, M. Worden's task-based approach for supporting people bereaved by COVID-19. Current Psychology 40, 5735–5736 (2021). https://doi.org/10.1007/s12144-020-01292-0

Myers, D.G. (1995), Psychology. Fourth Edition, New York: Worth Publishers. 

Rogers, C. R. (1995), Ένας Τρόπος να Υπάρχουμε, Εκδόσεις Ερευνητές, Αθήνα. 

Stroebe, M., Schut, H., & Boerner, K. (2017). Cautioning Health-Care Professionals: Bereaved Persons Are Misguided Through the Stages of Grief. OMEGA - Journal of Death and Dying, 74(4), 455-473. https://doi.org/10.1177/0030222817691870

Schut, M. S., Henk. (1999). The dual Process Model of Coping with Bereavement: Rationale and Description. Death Studies, 23(3), 197–224. https://doi.org/10.1080/074811899201046

Zhai, Υ. Du, Χ. (2020), Loss and grief amidst COVID-19: A path to adaptation and resilience. Brain, Behavior, and Immunity Volume 87, 80-81 https://doi.org/10.1016/j.bbi.2020.04.053

Zisook, S. Shear, K. (2009), Grief and bereavement: what psychiatrists need to know. World Psychiatry, 8: 67-74. https://doi.org/10.1002/j.2051 5545.2009.tb00217.x

Μπρούζος, Α. (2004), Προσωποκεντρική Συμβουλευτική: Θεωρία, Έρευνα και Εφαρμογές, Εκδόσεις Τυπωθήτω-Δαρδάνος.